Παναγιώτη Νούνη: Η ιστορική μνήμη και η σύγχρονη πολιτική αναγέννηση (Κατά του Εθνοφυλετισμού)

 Πολιτικός Στοχασμός Νούνη #01.03.02.26

Η ιστορική μνήμη και η σύγχρονη πολιτική αναγέννηση

(Κατά του Εθνοφυλετισμού)

Η πολιτική ιστορία της Κυπριακής Δημοκρατίας φέρει βαριά ίχνη εθνοφυλετικών συγκρούσεων που δ ε ν υπήρξαν απλώς κομματικές, αλλά βαθύτατα πολιτειακές και ταυτοτικές. Σε κρίσιμες ιστορικές στιγμές, ο κυπριακός ελληνισμός κλήθηκε να απαντήσει σε υπαρξιακά ερωτήματα: τη σχέση του με την Ελλάδα, το νόημα της κρατικής υπόστασης, τα όρια του ρεαλισμού και της ιστορικής αποστολής. Οι απαντήσεις που δόθησαν, συχνά υπό το βάρος του φόβου και λοιπών τινών συμπλεγμάτων του συλλογικού ασυνείδητου, γεωπολιτικής πίεσης και συλλογικού τραύματος, παρήγαγαν λόγο απόλυτο, άκαμπτο και ενίοτε διχαστικό, ελέω του θεοστυγούς εθνοφυλετισμού.

Ο πολιτικός συντηρητισμός, ο εθνοφυλετισμός και η βεβαιότητα της (είτε ακροδεξιάς είτε ακροαριστεράς) «μοναδικής αλήθειας» δ ε ν υπήρξαν ιδεολογικές ιδιοτροπίες. Υπήρξαν κοινωνικές αντιδράσεις σε έναν κόσμο που μεταβαλλόταν βίαια και απρόβλεπτα. Ωστόσο, ό,τι εξηγείται κατά δύναμιν ιστορικά, δ ε ν δικαιώνεται κατ’ ανάγκην πολιτικά, στο παρόν. Η σημερινή κυπριακή κοινωνία δ ε ν ζει στις δεκαετίες του Ψυχρού Πολέμου. Έχει διανύσει μια μακρά πορεία οδυνών και ωδίνων, τραυμάτων, εμπειριών, θεσμικής ωρίμανσης και ευρωπαϊκής ένταξης. Και έχει κουραστεί βαθιά από τον πολιτικό λόγο της απόλυτης βεβαιότητας που οδηγεί στα δ ύ ο άκρα, είτε στον φασισμό είτε στον διεθνισμό.

Η ιστορική μνήμη, δ ε ν μπορεί να λειτουργεί ως αιχμαλωσία και φυλακή των πολιτών. Οφείλει να λειτουργεί ιδιαζόντως ως πολύτιμη πληροφορία και γνώση. Όχι για να αναπαράγουμε εν εξελίξει τις ίδιες συγκρούσεις, α λ λ ά για να τις υπερβούμε εν δυνάμει. Η σύγχρονη πολιτική σκέψη δ ε ν αναζητά εχθρούς για να συγκροτήσει ταυτότητα, αλλά πλέον νομίζω, ότι αναζητά θεσμούς, κοινωνική συνοχή και πολιτική αυτονομία. Αναζητά εξάπαντος έναν λόγο που να συνδυάζει την ιστορική επίγνωση με τη δημοκρατική ωριμότητα. Και οι ένθερμοι πιστοί και οπαδοί του εθνοφυλετισμού ή/και του διεθνισμού, σας πουλάνε σκληρά ιδεολογικά ναρκωτικά, χωρίς αντίκρυσμα.

Σε αυτό το πλαίσιο, καθίσταται αναγκαία μια νέα πολιτική φιλοσοφία και νέα ανάγνωση της έννοιας του έθνους. Όχι ως βιολογική ή φυλετική καθαρότητα, πράγματα που μας οδήγησαν σε εμφύλιους σπαραγμούς, ολοκαυτώματα και ολοκληρωτισμούς, αλλά ως πολιτική και πολιτισμική κοινότητα ευθύνης. Το έθνος, για να είναι βιώσιμο, οφείλει να αυτοπεριορίζεται θεσμικά, να αυτοελέγχεται ηθικά και να λειτουργεί εντός κανόνων δικαίου. Η εθνική ταυτότητα δ ε ν μπορεί να αποτελεί όπλο κατά του Άλλου, αυτό θα πρέπει να καταστεί σαφές. Μπορεί όμως να αποτελέσει εργαλείο συλλογικής αυτογνωσίας και κάθαρσης του ιστορικού μας ασυνειδήτου.

Ο Εθνοφυλετισμός, πέραν της εύλογης και δίκαιης, εξάπαντος συνοδικής, θεολογικής και ιστορικής του καταδίκης από το Οικουμενικόν Πατριαρχείον, υπήρξε π ο λ ι τ ι κ ά αδιέξοδος. Όπως και το έτερο δίδυμο αδελφάκι του ο Κομμουνισμός. Παρήγαγε σωρηδόν εμφύλιες εντάσεις, διεθνή απομόνωση και, τελικά, εθνικές ήττες. Η σύγχρονη πολιτική φιλοσοφία οφείλει να τον υπερβεί όχι από φόβο, αλλά από ιστορική εν συνειδήσει επίγνωση. Η δημοκρατία, δεν αντέχει την απόλυτη καθαρότητα των εθνοφυλετιστών ή/και διεθνιστών, αλλά αντέχει ιδιαζόντως τη θεσμική αυτοδιόρθωση.

Η κυπριακή κοινωνία, σήμερα, δεν πάσχει από έλλειψη συνθημάτων ή κινημάτων. Πάσχει από έλλειψη ουσιαστικού πολιτικού νοήματος που παράγει μοναχά μία γνήσια και ουσιαστική πολιτική φιλοσοφία. Ο δημόσιος χώρος, διαβρώνεται, κυρίως από κυνισμό, λαϊκισμό, καρικατούρες της πολιτικής και ιδεολογική κενότητα. Και τούτο συμβαίνει, διότι, η πολιτική έχει αποκοπεί από το οντολογικό της θεμέλιο: τον έρωτα και την αγάπη προς την πολιτεία και τον άνθρωπο.

Όπου απουσιάζει η γνήσια πολιτική φιλοσοφία, κυριαρχεί ο ανέραστος λόγος της εξουσίας. Και κάπου εκεί πέφτουν οι μάσκες και των λοιπών κατ΄επίφασιν δημοκρατών, κυριολεκτικά δούρειων ίππων, που η αυταρχικότητα, η αδαημοσύνη, το ανέραστον, η αμορφωσιά και η αλαζονεία της εξουσίας ή/και της κατά φαντασίαν ισχύς τους, τους λαγκοδέρνει νυχθημερόν αλύπητα.

Η δημοκρατία, δεν εξαντλείται στην εκλογική αριθμητική και στα στατιστικά. Είναι καθημερινή άσκηση πολιτικής ευθύνης, θεσμικής αξιοπιστίας και σεβασμού της παραμικρής ανθρώπινης -και όχι μόνον- αξιοπρέπειας. Είναι ο κατ΄εξοχήν χώρος σύγκρουσης πολιτικών ιδεών, και ουχί ηθικής εξόντωσης τινών φαντασιακών ή πραγματικών πολιτικών ή ομογνωμούντων αντιπάλων από τινά μικροψυχία και εμπάθεια. Είναι μία ασκητική διαδικασία –η δημοκρατία- συνεχούς θεσμικής αυτοδιόρθωσης απέναντι στη διαχρονική αλαζονεία των «άσπιλων», των «ηθικών», των «Γνωστικών» και «αδιάφθορων».

Ο συμβολισμός του Φοίνικα, θεωρώ, ότι εκφράζει ακριβώς αυτή τη συνείδηση: η Ιστορία δεν σβήνει, αλλά μετασχηματίζεται. Η κοινωνία της Κύπρου δεν αντέχει άλλες ιδεολογικές πυρκαγιές.

Χρειάζεται πολιτική ανασύνθεση, θεσμική αναγέννηση και κοινωνική επανασύνδεση. Όχι επιστροφή σε στάχτες του παρελθόντος από ιδεολογικές αγκυλώσεις υπό του εθνοφυλετισμού ή/και του εθνομηδενισμού, αλλά επιστροφή στο πολιτικός ήθος για την ανάδυση μίας νέας πολιτικής ωριμότητας.

Η πολιτική αναγέννηση δ ε ν είναι καθόλου ποιητική υπερβολή. Είναι ιστορική αναγκαιότητα. Σε έναν κόσμο όπου οι παλαιές βεβαιότητες καταρρέουν ωσάν χάρτινοι πύργοι, η ανάγκη για σοβαρό, καθαρό και θεσμικά υπεύθυνο πολιτικό λόγο καθίσταται επιτακτική.

Όχι ως ανάμνηση, αλλά ως ζωντανό πολιτικό γεγονός για τα εν εξελίξει πολιτικά δρώμενα του παρόντος.

Toυ Παναγιώτη Νούνη,

Ερευνητής Πολιτικής Φιλοσοφίας

2 Φεβρουαρίου 2026